Tlos: de stad van Bellerophon, uitgehouwen in de rots

Op een steile rotsmassa die uitkijkt over de Xanthos-vallei ligt een stad die het groen van de vlakte beneden als een schilderij overziet: Tlos. Als een van de oudste nederzettingen van Lycië is deze stad een van de duidelijkste bewijzen in Anatolië dat een nederzetting vierduizend jaar lang bewoond kan blijven zonder ooit werkelijk leeg te lopen. Wanneer u de akropolis beklimt en naar beneden kijkt, hoeft u geen archeoloog te zijn om te begrijpen waarom de Lyciërs juist deze plek kozen.

Een naam van vierduizend jaar oud: Tlawa, Dalawa, Tlos

Wat Tlos in de eerste plaats bijzonder maakt, is de naam zelf. In Lycische inscripties heet de stad Tlawa, in Hettitische documenten Dalawa. Dat betekent dat de stad al in de late bronstijd — rond de 15e eeuw v.Chr. — een bekende plaats was. Tlos bestond al voordat de periode begon die wij gemakshalve het “antieke” Lycië noemen, en op deze rots ging het leven in een of andere vorm door tot in de Byzantijnse en zelfs de Ottomaanse tijd.

In de hellenistische tijd behoorde Tlos tot de grootste steden van de Lycische Bond en was het een van de steden met het hoogste aantal stemmen — drie — in de bondsvergadering. De Lycische Bond verenigde zo'n 23 steden en geldt als een van de eerste bekende democratische federaties uit de geschiedenis: steden kregen stemrecht naar rato van hun omvang en de gemeenschappelijke vergadering kwam bijeen in Patara. In 168 v.Chr. verleende Rome de bond autonomie in plaats van hem aan Rhodos te onderwerpen — een zeldzaam gebaar dat veel zegt over het diplomatieke gewicht van de Lycische steden.

Wat gaat u zien?

Het rotsgraf van Bellerophon

Dit is het visitekaartje van Tlos. Bij de ingang van een monumentaal, in de rots uitgehouwen graf met tempelfaçade staat een reliëf van Bellerophon op het gevleugelde paard Pegasos. Volgens de mythologie is Bellerophon de held die vanaf de rug van Pegasos het monster Chimaira doodde, en Tlos geldt als zijn stad. De façade is nooit voltooid — het halfafgemaakte ontwerp met vier zuilen bewaart tot vandaag het spoor van een steenhouwer die tweeduizend jaar geleden middenin zijn werk stopte.

De necropolis met rotsgraven

De westzijde van de akropolis is doorzeefd met Lycische rotsgraven met huis- en tempelfaçades. De Lyciërs begroeven hun doden hoog; hun grafarchitectuur vertaalt houten huisbouw in steen — balken, gordingen en deurpanelen zijn alle in de rots uitgehouwen. Deze stijl komt bij geen enkele andere beschaving in Anatolië in zo'n dichtheid voor, en het is een van de belangrijkste redenen waarom UNESCO de Lycische steden gezamenlijk als kandidaat behandelt.

Theater, stadion en badhuis

• Theater: Aan de oostzijde van de stad, met uitzicht op de vlakte, een van de best bewaarde theaters van Lycië. De architectuurblokken met reliëfs liggen er nog altijd.
• Stadion: Het terrein, waarvan wordt aangenomen dat het plaats bood aan ongeveer 2.500 toeschouwers, laat zien dat de stad niet alleen een religieus maar ook een sportief centrum was.
• Romeins badhuis: Het gedeelte dat bekendstaat als de “Zeven Poorten”, met zijn booramen die op de vallei uitkijken, is de meest gefotografeerde plek van Tlos.
• Vesting van Kanlı Ali Ağa: Het Ottomaanse fort op de top van de akropolis dankt zijn naam aan de lokale heerser die hier in de 19e eeuw de scepter zwaaide. Op dezelfde heuvel ziet u de Lycische, Romeinse, Byzantijnse en Ottomaanse lagen boven op elkaar.

Sinds 2005 vinden er regelmatig opgravingen plaats onder leiding van prof. dr. Taner Korkut van de Akdeniz Universiteit; de akropolis, de necropolis, het raadsgebouw, het stadion, het theater, het grote badhuis, de Kronostempel en de basiliek behoren tot de prioritaire opgravingsgebieden.

De UNESCO-status: kandidaat, maar nog geen werelderfgoed

Laten we hier een veelgemaakte vergissing rechtzetten. Tlos staat niet op de UNESCO-werelderfgoedlijst. Tlos is in 2009 samen met Pınara, Patara, Myra, Olympos en andere Lycische steden in één gezamenlijk dossier opgenomen op de voorlopige lijst (kandidatenlijst) van UNESCO-werelderfgoed, onder de titel “Ancient Cities of Lycian Civilization” (ref. 5408). De voorlopige lijst is de officiële voorbereidingslijst waarmee een land aangeeft: “ik overweeg deze plaatsen later voor te dragen” — Tlos is dus een formele kandidaat en geen ingeschreven werelderfgoed.

De verwarring komt door de buren: Xanthos-Letoon, in dezelfde vallei, staat sinds 1988 wél daadwerkelijk op de UNESCO-werelderfgoedlijst (ref. 484). U kunt dus op één dag zowel een ingeschreven werelderfgoedsite als kandidaat-steden bezoeken — maar houd de twee vooral uit elkaar.

Praktische bezoektips

• Duur: 1,5 tot 2 uur, inclusief de klim naar de akropolis. Wilt u ook het theater en het stadion bekijken, reken dan op bijna 2,5 uur.
• Beste tijdstip: Vroeg in de ochtend of laat in de middag. Midden in de zomer is de klim naar de akropolis rond het middaguur zwaar, want er is geen schaduw.
• Toegang: Betaalde archeologische site; de Müzekart is geldig. Omdat actuele prijzen en openingstijden per seizoen verschillen, raden wij u aan ze vóór uw bezoek te controleren op de pagina van het Ministerie van Cultuur en Toerisme.
• Neem mee: Schoenen met grip (het rotsoppervlak is ruw en hellend), een hoed en water. Er zijn parkeergelegenheid en toiletten aanwezig.

Hoe komt u er vanuit Bodrum? (Het eerlijke antwoord)

Tlos ligt niet hemelsbreed maar over de weg ongeveer 245 km van Artemis Bodrum en de rit duurt bijna 3,5 uur. Dit is dus geen “makkelijk dagje uit”. Vertrekt u 's ochtends om 's avonds terug te zijn, dan zit u zes tot zeven uur van de dag achter het stuur en mist u het mooiste licht van de stad.

Ons advies is een Lycische route met overnachting:

• Dag 1: Bodrum → Fethiye (via Milas en Ortaca). 's Middags Tlos. Overnacht in de omgeving van Fethiye of Seydikemer.
• Dag 2: 's Ochtends Pınara (heel dicht bij Tlos), 's middags Xanthos–Letoon.
• Dag 3: Patara — 's ochtends de antieke stad, 's middags het strand. Daarna terug naar Bodrum.

Onderschat de afstand niet voordat u vertrekt: het traject Muğla–Fethiye is bochtig en druk; plan uw pauzes.

Wat is er nog meer in de buurt?

• Saklıkent-kloof: Vlak bij Tlos; met zijn ijskoude water de perfecte tweede stop op een warme dag.
• Pınara: In dezelfde vallei, met zijn reusachtige rotswand vol grafnissen als een bijenkorf de stilste stad van Lycië.
• Xanthos en Letoon: De stad die als hoofdstad van Lycië geldt en haar heiligdom — dit is ingeschreven werelderfgoed.
• Patara: Met het bondsparlement, de vuurtoren van Nero en 18 km strand de finale van de route.

Deze vier of vijf punten aan elkaar rijgen in plaats van Tlos alleen te bezoeken, maakt de reistijd zinvol én zorgt ervoor dat u Lycië niet als losse stenen maar als een beschaving leert begrijpen. De receptie van Artemis Bodrum helpt u graag met route- en overnachtingssuggesties voor deze rondrit.